Με την πρεμιέρα της Οδύσσειας να φέρνει ξανά στο προσκήνιο τους ήρωες του Ομήρου, ίσως είναι η ιδανική στιγμή να γνωρίσεις καλύτερα την Κίρκη, τη γυναίκα που για αιώνες έμεινε στο περιθώριο της ιστορίας.
Η “Κίρκη” της Madeline Miller δεν είναι απλά ένα ακόμη retelling της ελληνικής μυθολογίας. Είναι το βιβλίο που απέδειξε ότι μπορείς να πάρεις ένα γνωστό μύθο, να τον σεβαστείς, και να δημιουργήσεις κάτι νέο, σύγχρονο και συνάμα ανθρώπινο.
Αν έχεις δει το χαρακτηριστικό χρυσό-πορτοκαλί εξώφυλλο του να εμφανίζεται ξανά και ξανά στα social media ή στα ράφια των βιβλιοπωλείων, πίστεψε με, υπάρχει λόγος. Και αν σκοπεύεις να δεις τη νέα ταινία της Οδύσσειας, η ανάγνωση της Κίρκης θα σου δώσει μια εντελώς διαφορετική οπτική για έναν από τους πιο εμβληματικούς χαρακτήρες του έπους.
Από τον Όμηρο στη Madeline Miller
Στην Οδύσσεια, η Κίρκη εμφανίζεται μόνο για ένα μικρό μέρος του ταξιδιού του Οδυσσέα. Είναι η μάγισσα που μεταμορφώνει τους άντρες του σε γουρούνια, και τελικά βοηθά τον ήρωα να συνεχίσει το δρόμο του. Για αιώνες, αυτός ήταν ο ρόλος της, ένας ακόμη σταθμός στην ιστορία ενός άντρα.
Η Miller όμως αποφασίζει να κάνει κάτι διαφορετικό, να μας αφηγηθεί ολόκληρη τη ζωή της. Δεν αλλάζει την ιστορία της ελληνικής μυθολογίας, απλά αλλάζει την οπτική μας. Ξαφνικά, η Κίρκη δεν είναι η μάγισσα που εμπόδισε τον Οδυσσέα, αλλά μια γυναίκα που έμαθε να επιβιώνει σε έναν κόσμο, όπου η δύναμη των γυναικών αντιμετωπιζόταν με φόβο και καχυποψία.
Ποια είναι η Κίρκη;
Η Κίρκη είναι κόρη του Ήλιου, άρα θεά. Κι όμως, από την πρώτη στιγμή της ύπαρξης της, όλοι γύρω της της θυμίζουν πως δεν είναι αρκετή. Δε διαθέτει την ομορφιά των θεών, ούτε τη δύναμη των Τιτάνων. Η φωνή της ακούγεται υπερβολικά “θνητή”, η παρουσία της περνά σχεδόν απαρατήρητη, και μεγαλώνει με την αίσθηση ότι δεν ανήκει πραγματικά πουθενά.
Η μεγάλη ανατροπή έρχεται, όταν η Κίρκη ανακαλύπτει μέσα της μια δύναμη που ούτε η ίδια γνώριζε ότι κατείχε, τη μαγεία, τη λεγόμενη φαρμακεία της αρχαιότητας. Μια δύναμη που δεν κληρονομείται ούτε χαρίζεται από τους θεούς, αλλά κατακτάται μέσα από τη γνώση, την επιμονή, και τη δοκιμή. Και αυτό είναι που φοβίζει τους θεούς. Όχι η ίδια η μαγεία, αλλά το γεγονός ότι μια γυναίκα μπορεί να αποκτήσει δύναμη χωρίς να τη χρωστά σε κανέναν. Έτσι αποφασίζουν να την τιμωρήσουν, εξορίζοντας τη στο απομονωμένο νησί της Αιαίας.
Εκεί, μακριά από τις αυλές των θεών και την εξουσία τους, ξεκινά η πραγματική ιστορία.
Η μοναξιά ως δύναμη
Η Κίρκη μένει μόνη για αιώνες. Καλλιεργεί βότανα, πειραματίζεται με τη μαγεία της, γνωρίζει τα όρια της και σταδιακά χτίζει έναν κόσμο που της ανήκει ολοκληρωτικά. Υπάρχει κάτι απίστευτα empowering στο να βλέπεις ένα γυναικείο χαρακτήρα να χτίζει τη ζωή του από το μηδέν, χωρίς να περιμένει κανένα ήρωα να τον σώσει.
Φυσικά, δεν είναι όλα παραμυθένια στην Αιαία. Έχουμε τον Οδυσσέα, έχουμε τον Δαίδαλο, τον Ερμή, ακόμα και τον Προμηθέα να περνάνε από τη ζωή της. Κάθε σχέση της Κίρκης αλλάζει κάτι μέσα της, αλλά ποτέ δεν την ολοκληρώνει. Αυτή ολοκληρώνεται μόνη της, και αυτό είναι το μήνυμα που παίρνουμε μαζί μας ως αναγνώστες.
Νομίζω πως εκεί βρίσκεται όλη η δύναμη του βιβλίου. Σε μια εποχή όπου πολλές ιστορίες εξακολουθούν να παρουσιάζουν τις γυναίκες μέσα από τις σχέσεις τους με τους άντρες, η Κίρκη υπάρχει πρώτα ως άνθρωπος. Οι έρωτες της, οι φιλίες της και οι απώλειες της τη διαμορφώνουν, αλλά δεν την καθορίζουν.
Μητρότητα, εξουσία και αυτοδιάθεση
Ένα ακόμη στοιχείο που με άγγιξε σε αυτό το βιβλίο ήταν ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται η μητρότητα. Η Miller δείχνει τη μητρότητα ως μια εμπειρία γεμάτη φόβο, αγάπη, ενοχές, θυσίες και προσωπική εξέλιξη. Παράλληλα, θίγει ζητήματα εξουσίας, κακοποίησης, χειραγώγησης, χωρίς ποτέ να χάνει τη λογοτεχνική της λεπτότητα.
Ίσως αυτό είναι που κάνει την Κίρκη τόσο σημαντικό βιβλίο για τις γυναίκες. Δε λέει ότι όλες πρέπει να είναι ίδιες, ούτε προσπαθεί να ορίσει τι σημαίνει “δυνατή γυναίκα”. Αντίθετα, δείχνει ότι η δύναμη μπορεί να πάρει αμέτρητες μορφές, με το να συγχωρείς, να επιμένεις, να δημιουργείς, να λες “όχι”, να αλλάζεις ή ακόμη και να επιλέγεις έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο από αυτόν που περίμεναν οι άλλοι για εσένα.
Η γραφή της Miller
Αν έχεις διαβάσει και το The Song of Achilles, ξέρεις ήδη πόσο μοναδική αφηγήτρια είναι η Madelline Miller. Αν όχι, η Κίρκη είναι ο ιδανικός τρόπος για να γνωρίσεις το έργο της. Κάθε πρόταση είναι τόσο προσεκτικά χτισμένη, χωρίς να χρειάζεται περίπλοκες λέξεις για να εντυπωσιάσει. Νιώθεις ότι περνούν οι αιώνες μαζί με την Κίρκη, ότι ζεις τη μοναξιά της, την οργή της, τη γαλήνη της και τις μικρές στιγμές ευτυχίας που καταφέρνει να χτίσει.
Τελικά, γιατί αξίζει;
Μπορεί εξωτερικά να μοιάζει με μυθιστόρημα βασισμένο στην ελληνική μυθολογία, όμως στην πραγματικότητα η Κίρκη μιλάει για πολύ πιο σύγχρονα ζητήματα. Μιλά για όλους εκείνους που έχουν νιώσει πως δε χωρούν στα πρότυπα που τους επέβαλαν οι άλλοι. Για όσους κρίθηκαν, επειδή δεν ήταν αρκετά όμορφοι, αρκετά δυνατοί, αρκετά επιτυχημένοι, ή απλά… αρκετοί. Και ιδιαίτερα για τις γυναίκες που μεγάλωσαν σε έναν κόσμο όπου η αξία τους οριζόταν από τις προσδοκίες των άλλων. Να είναι όμορφες, αλλά όχι υπερβολικά. Δυναμικές, αλλά όχι απειλητικές. Ευγενικές, αλλά όχι αδύναμες. Να φροντίζουν τους άλλους χωρίς να παραμελούν τον εαυτό τους, και να μην ξεχνούν να αποδεικνύουν διαρκώς την αξία τους.
Το βιβλίο αγγίζει θέματα όπως η υποτίμηση των γυναικών, η κακοποίηση, η σεξουαλική βία, η μητρότητα, η μοναξιά, η ανάγκη για αποδοχή, η αυτοδιάθεση και το δικαίωμα να ορίζεις εσύ ποια θέλεις να είσαι. Δεν προσπαθεί να σου πει τι να πιστέψεις, σου δείχνει απλώς μια γυναίκα που, σιγά σιγά, σταματά να ζει σύμφωνα με τις προσδοκίες των άλλων. Και αυτό κάνει το βιβλίο τόσο διαχρονικό.
Νομίζω πως αυτός είναι και ο λόγος που αγαπώ τόσο αυτό το βιβλίο. Γιατί όταν το διαβάζει κάποιος, δε σκέφτεται το μύθο και τη μαγεία του. Σκέφτεται μία γυναίκα που βρήκε τη φωνή της, ακόμη κι όταν όλοι προσπαθούν να την κάνουν να σωπάσει.
