Η Υπατία δεν ήταν απλώς μια γυναίκα της αρχαιότητας. Ήταν μια μορφή που στάθηκε μέσα στην Ιστορία σαν φως σε μια εποχή γεμάτη συγκρούσεις, φόβο, φανατισμό και αλλαγές. Ήταν μαθηματικός, αστρονόμος, φιλόσοφος και δασκάλα. Μα πάνω απ’ όλα ήταν μια γυναίκα που τόλμησε να γνωρίζει, να διδάσκει και να έχει δημόσιο λόγο, σε έναν κόσμο όπου η φωνή των γυναικών σπάνια ακουγόταν με σεβασμό.
Η Υπατία έζησε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στα τέλη του 4ου και στις αρχές του 5ου αιώνα μ.Χ. Οι πηγές δεν συμφωνούν απόλυτα για τη χρονολογία γέννησής της. Άλλοι την τοποθετούν περίπου στο 355 μ.Χ. και άλλοι γύρω στο 370 μ.Χ. Αυτό που γνωρίζουμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα είναι ότι πέθανε τον Μάρτιο του 415 μ.Χ., στην ίδια πόλη όπου έζησε και δίδαξε: την Αλεξάνδρεια.
Στην Αλεξάνδρεια
Για να καταλάβουμε την Υπατία, πρέπει πρώτα να καταλάβουμε την Αλεξάνδρεια. Δεν ήταν μια απλή πόλη. Ήταν ένα από τα μεγαλύτερα πνευματικά κέντρα του αρχαίου κόσμου. Εκεί είχαν ανθίσει τα μαθηματικά, η φιλοσοφία, η αστρονομία, η ιατρική, η μελέτη των κειμένων. Ήταν μια πόλη που κάποτε ανέπνεε γνώση.
Όμως η εποχή της Υπατίας δεν ήταν πια η παλιά ήρεμη εποχή της επιστήμης. Η Αλεξάνδρεια βρισκόταν μέσα σε βαθιές πολιτικές και θρησκευτικές εντάσεις. Χριστιανοί, εθνικοί, Ιουδαίοι, πολιτικοί άρχοντες και θρησκευτικοί ηγέτες συγκρούονταν για εξουσία, επιρροή και έλεγχο. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, μια γυναίκα που δίδασκε φιλοσοφία, μαθηματικά και ελεύθερη σκέψη δεν μπορούσε να περάσει απαρατήρητη.
Ο Πατέρας και η Μαθητεία της
Πατέρας της Υπατίας ήταν ο Θέων ο Αλεξανδρεύς, μαθηματικός και αστρονόμος. Για τη μητέρα της δεν γνωρίζουμε ουσιαστικά τίποτα, κάτι που δείχνει και το πόσο συχνά οι γυναίκες εξαφανίζονταν από τις ιστορικές καταγραφές, ακόμη κι όταν βρίσκονταν δίπλα σε σπουδαίες μορφές.
Η Υπατία φαίνεται πως μαθήτευσε κυρίως δίπλα στον πατέρα της. Ο Θέων τη δίδαξε μαθηματικά, αστρονομία και φιλοσοφία. Δεν την κράτησε στο σκοτάδι της εποχής της. Της άνοιξε τον δρόμο προς τη γνώση. Και εκείνη δεν τον περπάτησε απλώς. Τον μεγάλωσε. Το MacTutor History of Mathematics αναφέρει ότι είναι αρκετά βέβαιο πως η Υπατία σπούδασε μαθηματικά υπό την καθοδήγηση του πατέρα της και αργότερα έγινε επικεφαλής της Πλατωνικής σχολής στην Αλεξάνδρεια, περίπου το 400 μ.Χ.
Αυτό από μόνο του είναι συγκλονιστικό. Μια γυναίκα, σε εκείνη την εποχή, να στέκεται μπροστά σε μαθητές, άνδρες, αξιωματούχους, μελετητές, και να διδάσκει φιλοσοφία και μαθηματικά. Δεν ήταν απλώς μορφωμένη. Ήταν αυθεντία.
Η προσφορά της στην επιστήμη
Η Υπατία μελέτησε και δίδαξε μαθηματικά, αστρονομία και νεοπλατωνική φιλοσοφία. Δεν πρέπει να τη φανταστούμε μόνο σαν μια γυναίκα που διάβαζε κλεισμένη σε ένα δωμάτιο. Ήταν δασκάλα, σχολιάστρια, ερμηνεύτρια και φύλακας της αρχαίας γνώσης.
Της αποδίδονται σχόλια σε έργα του Διόφαντου, του Απολλώνιου και του Πτολεμαίου. Τα έργα της δεν σώζονται αυτούσια, όμως οι αναφορές που έχουμε δείχνουν ότι εργάστηκε πάνω σε δύσκολα μαθηματικά και αστρονομικά κείμενα. Η Britannica αναφέρει ότι συνέχισε το έργο του πατέρα της στη διατήρηση της ελληνικής μαθηματικής και αστρονομικής παράδοσης και ότι συνδέεται με σχόλια στα «Κωνικά» του Απολλώνιου και στην «Αριθμητική» του Διόφαντου.
Η προσφορά της λοιπόν δεν βρίσκεται μόνο στην “ανακάλυψη” με τη στενή έννοια. Βρίσκεται στη διάσωση, στην εξήγηση, στη διδασκαλία και αυτό είναι τεράστιο. Γιατί η επιστήμη δεν προχωρά μόνο από εκείνους που ανακαλύπτουν κάτι καινούριο. Προχωρά και από εκείνους που κρατούν ζωντανή τη γνώση όταν ο κόσμος γύρω τους την απειλεί.
Υπάρχουν επίσης επιστολές του μαθητή της Συνέσιου, ο οποίος αργότερα έγινε επίσκοπος Πτολεμαΐδας. Σε αυτές φαίνεται ο σεβασμός του προς την Υπατία και η σχέση της με ζητήματα όπως ο αστρολάβος και το υδρόμετρο. Αυτό δείχνει πως η γνώση της δεν ήταν θεωρητική μόνο, αλλά είχε και πρακτική επιστημονική διάσταση.
Η δασκάλα που όλοι άκουγαν
Η Υπατία δεν δίδασκε μόνο μαθηματικούς τύπους. Δίδασκε τρόπο σκέψης. Οι πηγές τη παρουσιάζουν ως χαρισματική δασκάλα, με κύρος, λόγο και επιρροή. Ανάμεσα στους μαθητές της υπήρχαν και χριστιανοί, γεγονός που δείχνει ότι η ίδια δεν ήταν μια κλειστή μορφή μίσους ή σύγκρουσης. Ήταν άνθρωπος της γνώσης, όχι του φανατισμού.
Και ίσως αυτό να ήταν που έκανε την παρουσία της τόσο δυνατή. Η Υπατία μπορούσε να ενώνει ανθρώπους μέσα από τη σκέψη. Μπορούσε να κάνει δύσκολες έννοιες κατανοητές. Μπορούσε να σταθεί απέναντι σε άνδρες της εξουσίας όχι με όπλα, αλλά με νου.
Γιατί έγινε στόχος
Η Υπατία έζησε σε μια στιγμή όπου η Αλεξάνδρεια έβραζε. Ο έπαρχος Ορέστης και ο πατριάρχης Κύριλλος βρίσκονταν σε πολιτική και θρησκευτική σύγκρουση. Η Υπατία ήταν κοντά στον Ορέστη, ως σεβαστή σύμβουλος και πνευματική προσωπικότητα. Αυτό την έβαλε στο κέντρο μιας επικίνδυνης αντιπαράθεσης.
Δεν δολοφονήθηκε επειδή απλώς ήταν γυναίκα. Ούτε μόνο επειδή ήταν φιλόσοφος. Δολοφονήθηκε γιατί συμβόλιζε κάτι που ο φανατισμός δεν αντέχει: την ελεύθερη σκέψη, τη μόρφωση, την επιρροή χωρίς βία, τη δύναμη του ανθρώπου που δεν χειραγωγείται εύκολα.
Ο θάνατος της Υπατίας ήταν φρικτός. Σύμφωνα με τον Σωκράτη τον Σχολαστικό, μια ομάδα φανατισμένων χριστιανών, με επικεφαλής έναν αναγνώστη που ονομαζόταν Πέτρος, την άρπαξε από την άμαξά της, την οδήγησε στο Καισάριο και τη δολοφόνησε βάναυσα. Έπειτα διαμέλισαν το σώμα της και έκαψαν τα μέλη της. Ο ίδιος ο Σωκράτης ο Σχολαστικός σημειώνει ότι το γεγονός αυτό έφερε μεγάλη ντροπή όχι μόνο στον Κύριλλο, αλλά και στην Εκκλησία της Αλεξάνδρειας, και τονίζει ότι τέτοιες πράξεις δεν έχουν καμία σχέση με το πνεύμα του χριστιανισμού.
Αυτό είναι σημαντικό να το πούμε καθαρά. Η ιστορία της Υπατίας δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για μίσος απέναντι σε μια πίστη. Πρέπει να χρησιμοποιείται ως υπενθύμιση του τι μπορεί να κάνει ο φανατισμός όταν ντύνεται με ιερότητα.
Η κληρονομία πίσω της
Πρέπει να είμαστε περήφανοι για την Υπατία γιατί υπήρξε Ελληνίδα της γνώσης, της φιλοσοφίας και της επιστήμης. Γιατί σε μια εποχή που η γυναίκα έπρεπε να είναι σιωπηλή, εκείνη μίλησε. Σε μια εποχή που η εξουσία ανήκε σχεδόν αποκλειστικά στους άνδρες, εκείνη δίδαξε άνδρες. Σε μια εποχή που ο φόβος δυνάμωνε, εκείνη έμεινε πιστή στη σκέψη.
Η Υπατία δεν ήταν μεγάλη μόνο επειδή ήξερε μαθηματικά. Ήταν μεγάλη γιατί έζησε με αξιοπρέπεια μέσα σε έναν κόσμο που γινόταν όλο και πιο βίαιος. Γιατί δεν πρόδωσε τη γνώση της. Γιατί δεν μικρύνθηκε για να χωρέσει στην εποχή της.
Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που τη θυμόμαστε ακόμα. Όχι μόνο ως θύμα. Αλλά ως σύμβολο. Ως γυναίκα που στάθηκε απέναντι στο σκοτάδι με το μόνο όπλο που φοβούνται πάντα οι σκοτεινοί καιροί: το φως του μυαλού.
by Joan Lio..
