Κάθε Παγκόσμια Ημέρα της Μητέρας, γεμίζουν οι οθόνες μας με λουλούδια, καρδούλες, ευχές και λέξεις γεμάτες ευγνωμοσύνη. Απλά υπάρχουμε κι εμείς που γιορτάζουμε μία ημέρα για την μητέρα τελείως διαφορετική. «Η μαμά είναι μία». «Η μάνα είναι ιερή». «Η αγκαλιά της μάνας δεν συγκρίνεται με τίποτα». Και για πολλούς ανθρώπους όλα αυτά είναι αλήθεια!
Υπάρχουν όμως και κάποιοι άλλοι άνθρωποι. Εκείνοι που βλέπουν αυτές τις φράσεις και δεν συγκινούνται. Σφίγγονται. Παγώνουν. Θυμώνουν. Νιώθουν ενοχές επειδή δεν μπορούν να νιώσουν αυτό που “πρέπει”. Γιατί η δική τους μητέρα δεν υπήρξε καταφύγιο. Υπήρξε πίεση. Έλεγχος. Ενοχή. Απουσία. Χειρισμός. Μία παρουσία που αντί να τα προστατεύει, τα έκανε να αισθάνονται υπεύθυνα για τις ανάγκες, τις ανασφάλειες και τα κενά της. Και για αυτά τα παιδιά, που σήμερα είναι ενήλικες, η Γιορτή της Μητέρας δεν είναι απλή ημέρα. Είναι υπενθύμιση.
Όταν η μητέρα αγαπά μέσα από τον έλεγχο
Δεν είναι όλες οι μητέρες τρυφερές. Δεν είναι όλες συναισθηματικά διαθέσιμες. Υπάρχουν μητέρες που δεν βλέπουν το παιδί τους ως ξεχωριστό άνθρωπο, αλλά ως προέκταση του εαυτού τους. Ως απόδειξη επιτυχίας, ως στήριγμα, ως ακροατήριο, ως εργαλείο για να αισθανθούν σημαντικές.
Το παιδί μιας τέτοιας μητέρας μαθαίνει από νωρίς κάτι πολύ βαρύ: ότι η αγάπη δεν είναι ελεύθερη. Πρέπει να την κερδίσει, πρέπει να προσέχει τι λέει, πώς φέρεται, πότε μιλάει, πότε σωπαίνει. Αν η μητέρα θυμώσει, το παιδί φταίει. Αν η μητέρα πληγωθεί, το παιδί πρέπει να την παρηγορήσει. Αν η μητέρα νιώσει μόνη, το παιδί πρέπει να γίνει σύντροφος, φίλος, ψυχολόγος, γονιός του ίδιου του γονιού του.
Στην ψυχολογία αυτό συχνά συνδέεται με μοτίβα συναισθηματικής παραμέλησης, χειρισμού, γονεοποίησης και ψυχολογικού ελέγχου. Έρευνες δείχνουν ότι η παιδική συναισθηματική παραμέληση σχετίζεται με αυξημένο άγχος, κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση και δυσκολία στις σχέσεις στην ενήλικη ζωή.
Το παιδί που μεγάλωσε, αλλά δεν ησύχασε
Το πιο δύσκολο με τέτοιες μητέρες είναι ότι συχνά δεν υπάρχει ένα ξεκάθαρο τραύμα που να μπορείς εύκολα να δείξεις. Δεν υπάρχει πάντα μία σκηνή, μία κραυγή, ένα γεγονός. Υπάρχει όμως ένα κλίμα. Ένα σπίτι όπου το παιδί έπρεπε να μαντεύει διαθέσεις. Να διαβάζει πρόσωπα. Να προλαβαίνει εκρήξεις. Να γίνεται “καλό παιδί” για να μην προκαλεί ένταση.
Το National Child Traumatic Stress Network εξηγεί ότι όταν ένα παιδί μεγαλώνει χωρίς σταθερή ασφάλεια και συναισθηματική προστασία, μπορεί να μάθει να επιβιώνει παρακολουθώντας συνεχώς τις διαθέσεις των ενηλίκων, κρύβοντας τα δικά του συναισθήματα και δυσκολευόμενο αργότερα να εμπιστευτεί ή να ρυθμίσει τα συναισθήματά του.
Έτσι, το παιδί γίνεται ενήλικας, αλλά μέσα του κουβαλάει ακόμα εκείνη την παλιά ένταση. Μπορεί να δυσκολεύεται να πει “όχι”. Μπορεί να αισθάνεται ενοχή όταν βάζει όρια ή ακόμα να διαλέγει σχέσεις όπου πάλι πρέπει να αποδείξει την αξία του. Μπορεί να μπερδεύει την αγάπη με την υποχρέωση και την ηρεμία με την απόσταση.
Όταν το “δεν της μιλάω” δεν είναι εκδίκηση
Πολλοί λένε εύκολα: «Μα είναι η μάνα σου». Αυτή η φράση όμως, όσο απλή κι αν ακούγεται, πολλές φορές γίνεται μαχαίρι. Γιατί ακριβώς επειδή είναι η μάνα σου, πονάει περισσότερο. Δεν σε πλήγωσε ένας ξένος, σε πλήγωσε ο άνθρωπος από τον οποίο περίμενες προστασία.
Η απόφαση ενός ενήλικου παιδιού να κόψει ή να περιορίσει την επικοινωνία με τη μητέρα του σπάνια είναι απόφαση μιας στιγμής. Συνήθως έρχεται μετά από χρόνια προσπάθειας, εξηγήσεων, υποχωρήσεων, δεύτερων ευκαιριών και εσωτερικής πάλης. Σε πρόσφατη ανάλυση μαρτυριών ενηλίκων παιδιών που επέλεξαν το “no contact”, αναφέρεται ότι η απομάκρυνση συχνά δεν είναι τιμωρία, αλλά στρατηγική ασφάλειας, ειδικά όταν δεν υπάρχει ουσιαστική ανάληψη ευθύνης ή αλλαγή συμπεριφοράς από την πλευρά του γονιού.
Στο ίδιο πλαίσιο, το Ohio State University κατέγραψε ένα μεγάλο χάσμα ανάμεσα στο πώς εξηγούν οι μητέρες την αποξένωση και στο πώς την εξηγούν τα ενήλικα παιδιά. Πολλές μητέρες απέδιδαν την απομάκρυνση σε τρίτους ή στην ψυχική κατάσταση του παιδιού, ενώ άλλα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι τα ενήλικα παιδιά συχνά μιλούν για συναισθηματική κακοποίηση, συγκρουόμενες προσδοκίες και βαθιά προβλήματα στη σχέση.
Μαρτυρίες που μοιάζουν επικίνδυνα γνώριμες
Σε άρθρο του Guardian, η Jody, 29 ετών, περιγράφει τη μητέρα της ως ακραία συναισθηματικά εκρηκτική και χειριστική. Όταν κατάλαβε ότι τα συναισθήματα της μητέρας της χρησιμοποιούνταν για να ελέγχουν τα δικά της, έκλεισε το τηλέφωνο, την μπλόκαρε και αποφάσισε να μην ξαναμιλήσουν. Παρόλα αυτά, παραδέχεται ότι ακόμα της λείπει η ιδέα της μητέρας που θα ήθελε να είχε.
Άλλη μαρτυρία, της Georgina, μιλά για ένα σπίτι όπου όλοι μεγάλωσαν προσπαθώντας να μην αναστατώσουν τη μητέρα. Η ίδια επέλεξε πολύ περιορισμένη επαφή, κρατώντας τις συζητήσεις σύντομες και ελεγχόμενες, κυρίως για χάρη των παιδιών της.
Αυτές οι ιστορίες δείχνουν κάτι πολύ σημαντικό: η απομάκρυνση δεν σημαίνει πάντα ότι δεν υπάρχει αγάπη. Μερικές φορές σημαίνει ότι η αγάπη δεν αρκεί για να αντέξει άλλο ένας άνθρωπος την πληγή.
Η ψυχοθεραπεία ως ανάγκη
Το παιδί μιας χειριστικής, εγωκεντρικής ή αδιάφορης μητέρας χρειάζεται συχνά ψυχοθεραπεία όχι επειδή είναι αδύναμο, αλλά επειδή έμαθε να ζει λάθος μέσα στον ίδιο του τον εαυτό. Έμαθε να αμφισβητεί αυτό που νιώθει. Να δικαιολογεί συμπεριφορές που το πλήγωναν. Να μπερδεύει την υπομονή με την αυτοκαταστροφή.
Η θεραπεία βοηθά να μπει τάξη εκεί όπου για χρόνια υπήρχε σύγχυση. Να καταλάβει ο άνθρωπος ότι δεν ήταν “υπερβολικός”. Ότι δεν ήταν “αχάριστος”. Ότι ένα παιδί δεν γεννιέται για να καλύπτει τα συναισθηματικά κενά της μητέρας του. Γεννιέται για να αγαπηθεί, να προστατευτεί και να μεγαλώσει με ασφάλεια.
Ναι, είναι εντάξει να μη θέλεις να είσαι κοντά στη μαμά
Αυτό ίσως είναι το πιο δύσκολο να ειπωθεί, αλλά πρέπει να ειπωθεί καθαρά: είναι εντάξει να μη θέλεις να είσαι κοντά στη μητέρα σου, αν η παρουσία της συνεχίζει να σε πληγώνει.
Είναι εντάξει να μην απαντάς στο τηλέφωνο όταν κάθε συνομιλία σε γυρίζει χρόνια πίσω. Είναι εντάξει να βάζεις όρια. Είναι εντάξει να προστατεύεις την ψυχική σου υγεία. Είναι εντάξει να μην πας σε ένα οικογενειακό τραπέζι όπου ξέρεις ότι θα μικρύνεις ξανά για να χωρέσεις.
Η μητρότητα είναι ιερή μόνο όταν γίνεται αγάπη. Όχι όταν γίνεται έλεγχος. Όχι όταν γίνεται ενοχή. Όχι όταν γίνεται απαίτηση.
Και αυτή τη Γιορτή της Μητέρας, ας αφήσουμε χώρο και για εκείνα τα παιδιά που δεν έχουν λουλούδια να στείλουν. Που δεν έχουν λόγια να γράψουν. Που δεν μισούν απαραίτητα τη μητέρα τους, αλλά κουράστηκαν να πληρώνουν με την ψυχή τους το δικαίωμα να υπάρχουν.
Γιατί μερικές φορές η μεγαλύτερη πράξη αγάπης προς τον εαυτό σου είναι να απομακρυνθείς από εκείνον που έπρεπε να σε αγαπήσει σωστά — αλλά δεν μπόρεσε, δεν ήθελε ή δεν προσπάθησε ποτέ αρκετά.
by Joan Lio
