Ελάχιστοι δημιουργοί άφησαν τόσο βαθύ αποτύπωμα στην παγκόσμια λογοτεχνία, ενώ σώθηκε τόσο μικρό μέρος του έργου τους. Από τη Σαπφώ έχουν φτάσει μέχρι εμάς η σχεδόν ακέραιη «Ωδή στην Αφροδίτη», μερικά εκτενέστερα ποιήματα και εκατοντάδες μικρά αποσπάσματα, μερικά από τα οποία αποτελούνται μόνο από μία λέξη.
Κι όμως, ακόμη και μέσα από αυτά τα σπασμένα κομμάτια, η φωνή της παραμένει αναγνωρίσιμη. Είναι άμεση, αισθαντική και γεμάτη εικόνες έρωτα, επιθυμίας, απουσίας και μνήμης. Η Σαπφώ δεν υπήρξε απλώς μία από τις αρχαιότερες γνωστές γυναίκες ποιήτριες. Μετέφερε το ενδιαφέρον της ποίησης από τα πολεμικά κατορθώματα και τη δόξα των ηρώων στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου.
Η ζωή της στη Λέσβο
Η Σαπφώ έζησε στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., πιθανότατα περίπου από το 630 έως το 570 π.Χ. Οι αρχαίες πηγές τη συνδέουν τόσο με την Ερεσό όσο και με τη Μυτιλήνη της Λέσβου, χωρίς να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τον ακριβή τόπο της γέννησής της.
Φαίνεται ότι προερχόταν από εύπορη ή αριστοκρατική οικογένεια και έζησε σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων. Στη Μυτιλήνη, ισχυρές οικογένειες και πολιτικές παρατάξεις ανταγωνίζονταν για την εξουσία. Στο ίδιο περιβάλλον έζησε και ο Αλκαίος , ο άλλος μεγάλος λυρικός ποιητής της Λέσβου.
Η ποίηση του Αλκαίου ήταν περισσότερο πολιτική, ενώ η Σαπφώ έστρεψε το ενδιαφέρον της στον έρωτα, τη θρησκεία, τον γάμο, την οικογένεια και τις ανθρώπινες σχέσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι έμεινε ανεπηρέαστη από τις αναταραχές της εποχής της. Το Πάριο Χρονικό, επιγραφή που δημιουργήθηκε τον 3ο αιώνα π.Χ., αναφέρει ότι εγκατέλειψε ή εξορίστηκε από τη Μυτιλήνη και κατέφυγε στη Σικελία. Η πληροφορία θεωρείται πιθανή, αλλά δεν γνωρίζουμε τις ακριβείς συνθήκες της φυγής της.
Η οικογένεια πίσω από την ποιήτρια
Οι πληροφορίες για την οικογένεια της προέρχονται κυρίως από τις ποιές της και από πολύ μεταγενέστερες βιογραφικές παραδόσεις. Αναφέρονται τρεις αδελφοί, ο Χάραξος, ο Λάριχος και ο Ερίγυιος.
Ο Ηρόδοτος διηγείται ότι ο Χάραξος ταξίδεψε στην Αίγυπτο και απελευθέρωσε την εταίρα Ροδούπιδα πληρώνοντας ένα μεγάλο χρηματικό ποσό. Όταν έμεινε στη Μυτιλήνη, η Σαπφώ φέρεται να τον επέκρινε έντονα μέσα σε ένα ποιήμά της. Η αναφορά του Ηροδότου είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή αποτελεί μία από τις αρχαιότερες εξωτερικές μαρτυρίες για τη ζωή της.
Σε άλλο απόσπασμα εμφανίζεται μια κοπέλα με το όνομα Κλεΐς, την οποία η ποιήτρια περιγράφει με μεγάλη τρυφερότητα. Συχνά θεωρείται κόρη της, αλλά η συγγένεια δεν αποδεικνύεται με απόλυτη βεβαιότητα. Αντίθετα, η παράδοση ότι η Σαπφώ είχε παντρευτεί έναν άνδρα με το όνομα Κερκύλας από την Άνδρο δεν θεωρείται ιστορικά αξιόπιστη. Οι σύγχρονοι φιλόλογοι πιστεύουν ότι το όνομα δημιουργήθηκε ως σκωπτικό λογοπαίγνιο από μεταγενέστερους κωμικούς συγγραφείς.
Ποίηση γραμμένη για να τραγουδηθεί
Τα ποιήματα της Σαπφώς δεν προορίζονταν αρχικά για σιωπηλή ανάγνωση. Ήταν τραγούδια, γραμμένα στην αιολική διάλεκτο και συνδεδεμένα με τη μουσική, τον ρυθμό και συχνά τον χορό. Η λέξη «λυρική» ποίηση παραπέμπει στη λύρα, το μουσικό όργανο που συνόδευε τέτοιου είδους συνθέσεις. Οι μελετητές συζητούν ακόμη το περιβάλλον μέσα στο οποίο παρουσιάζονται τα τραγούδια της. Για μεγάλο χρονικό διάστημα επικράτησε η άποψη ότι η Σαπφώ διήύθυνε έναν κύκλο νεαρών γυναικών, τις αυτές προετοίμαζε για τον γάμο και την κοινωνική ζωή.
Νέες έρευνες ξεκινούν ότι ορισμένα έργα της παρουσιάζονται σε δημόσιες, θρησκευτικές ή χορωδιακές εκδηλώσεις και σε γιορτές της Λέσβου. Δεν υπάρχει μία απάντηση που να καλύπτει ολόκληρο το έργο της. Πιθανότατα διαφορετικά τραγούδια γράφτηκαν για διαφορετικές περιστάσεις: γάμους, θρησκευτικές τελετές, οικογενειακά γεγονότα ή συγκεντρώσεις γυναικών.
Ο έρωτας ως εμπειρία ολόκληρου του σώματος
Η μεγάλη πρωτοτυπία της Σαπφώς βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο περιγράφει το συναίσθημα μέσα από το σώμα. Στο περίφημο Απόσπασμα 31, η παρουσία του αγαπημένου προσώπου προκαλεί ταχυπαλμία, αδυναμία ομιλίας, φωτιά κάτω από το δέρμα, θόλωση της όρασης και βουή στα αυτιά.
Ο έρωτας δεν παρουσιάζεται ως μια αφηρημένη ιδέα. Είναι μια δύναμη που καταλαμβάνει το σώμα, διαταράσσει τις αισθήσεις και αφαιρεί προσωρινά από τον άνθρωπο τον έλεγχο του εαυτού του. Στο Απόσπασμα 16 η Σαπφώ αμφισβητεί έμμεσα τον ηρωικό κόσμο. Άλλοι θεωρούν ομορφότερο το ιππικό, άλλοι το πεζικό και άλλοι τον στόλο. Για την ποιητική φωνή, όμως, ομορφότερο είναι εκείνο που αγαπά ο καθένας. Με αυτή τη μετατόπιση, η προσωπική επιθυμία αποκτά αξία ισάξια με τη στρατιωτική δόξα.
Κεντρική θέση στο έργο της κατέχει και η Αφροδίτη. Στην «Ωδή στην Αφροδίτη», το πληρέστερα σωζόμενο ποιήμα της, η Σαπφώ καλεί τη θεά να σταθεί στο πλευρό της και να βοηθήσει στον έρωτα. Το ποίημα λειτουργεί ταυτόχρονα ως θρησκευτική επίκληση και ως προσωπική εξομολόγηση.
Η Σαπφώ και η αγάπη προς τις γυναίκες
Πολλά από τα σωζόμενα ποιήματα εκφράζουν έντονη αγάπη, θαυμασμό ή ερωτική επιθυμία προς τις γυναίκες. Από τη Λέσβο και το όνομα της ποιήτριας προήλθαν αργότερα οι όροι «λεσβιακός» και «σαπφικός». Ωστόσο, η εφαρμογή μιας σύγχρονης σεξουαλικής ταυτότητας σε ένα πρόσωπο της αρχαϊκής εποχής χρειάζεται προσοχή. Τα ποιήματα αποτελούν σαφή μαρτυρία γυναικείας ερωτικής επιθυμίας, αλλά δεν αρκούν για να ανασυνθέσουμε με ακρίβεια ολόκληρη την ιδιωτική ζωή της Σαπφώς.
Παράλληλα, το «εγώ» ποιήματος δεν ταυτίζεται πάντοτε απόλυτα με το πραγματικό πρόσωπο του δημιουργού του. Μπορεί να αποτελεί έναν ποιητικό ρόλο, προορισμένο για ατομική ή χορωδιακή εκτέλεση. Αυτό δεν μειώνει την αλήθεια του συναισθήματος. Δείχνει, όμως, πόσο σύνθετη ήταν η λειτουργία της αρχαίας λυρικής ποίησης.
Η σαπφική στροφή και η δύναμη των εικόνων
Το όνομά της διατηρείται στη λεγόμενη «σαπφική στροφή», ένα μετρικό σχήμα που αποτελείται από τρεις μεγαλύτερους στίχους και έναν μικρότερο καταλυτικό. Το μέτρο υιοθετήθηκε αργότερα από τους Ρωμαίους ποιητές, ιδιαίτερα από τον Οράτιο, και συνέχισε να χρησιμοποιείται στην ευρωπαϊκή ποίηση για πολλούς αιώνες.
Η γλώσσα της Σαπφώς μοιάζει απλή, αλλά είναι εξαιρετικά επεξεργασμένη. Λουλούδια, μήλα, στεφάνια, αρώματα, φεγγάρι, και λαμπερά υφάσματα σε έναν ολόκληρο αισθητηριακό κόσμο.
Η φύση δεν λειτουργεί ως απλή διακόσμηση. Γίνεται καθρέφτης της επιθυμίας, της ομορφιάς, της νεότητας και της απώλειας. Με λίγες λέξεις, η Σαπφώ θα μπορούσε να δημιουργήσει μια ολοκληρωμένη εικόνα και να μεταδώσει ένα συναίσθημα που παραμένει οικείο ακόμη και έπειτα από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Η απώλεια και η ανακάλυψη των ποιημάτων της
Στην ελληνιστική Αλεξάνδρεια το έργο της Σαπφώς συγκεντρώθηκε περίπου σε εννέα παπυρικούς κυλίνδρους. Η ίδια εντάχθηκε στον περίφημο κανόνα των εννέα μεγάλων λυρικών ποιητών της αρχαιότητας.
Με το πέρασμα των αιώνων, όμως, τα έργα της έπαψαν να αντιγράφονται συστηματικά. Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι καταστράφηκαν οργανώσεις λόγω του ερωτικού τους περιεχομένου. Πιθανότερη αιτία της απώλειας ήταν η δυσκολία της αρχαϊκής αιολικής διαλέκτου, οι αλλαγές στην εκπαίδευση και στις αναγνωστικές συνήθειες, καθώς και η εύθραυστη φύση του παπύρου.
Για πολλούς αιώνες, η ποιότητά της ήταν γνωστή κυρίως από στίχους που παρέθεταν γραμματικοί και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, ανασκαφές στην Αίγυπτο, ιδιαίτερα στην Οξύρρυγχο, έφεραν στο φως νέα παπυρικά αποσπάσματα.
Το 2004 δημοσιεύτηκε πληρέστερη μορφή ενός ποιήματος για τα γηρατειά, ενώ το 2014 έγινε το λεγόμενο «Ποίημα των Αδελφών», στο οποίο παρουσιάζεται ο Χάραξος και ο Λάριχος. Οι επισκέψεις αυτές απέδειξαν ότι η εικόνα που έχουμε για το έργο της μπορεί ακόμη να συμπληρωθεί.
Ο μύθος του Φάωνα
Μία από τις πιο γνωστές ιστορίες για τη Σαπφώ αναφέρει ότι ερωτεύτηκε τον όμορφο Φάωνα και, όταν εκείνος δεν ανταποκρίθηκε στον ερωτά της, έπεσε από τον Λευκάδιο βράχο.
Η ιστορία αυτή δεν στηρίζεται σε αξιόπιστες μαρτυρίες από την εποχή της. Εμφανίζεται σε μεταγενέστερες λογοτεχνικές παραδόσεις και αναπτύσσεται ιδιαίτερα σε έργο που αποδίδεται στον Ρωμαίο ποιητή Οβίδιο. Οι σύγχρονοι ερευνητές αντιμετωπίζουν ως μέρος της μεταθανάτιας μυθοποίησης της Σαπφώς και όχι ως ιστορικά αποδεδειγμένο γεγονός.
Η γυναίκα που νίκησε τη σιωπή του χρόνου
Η αρχαιότητα θαύμασε τη Σαπφώ ως κορυφαία ποιήτρια, ενώ μεταγενέστερη παράδοση την αποκάλεσε «δέκατη Μούσα». Η επιρροή της πέρασε στη ρωμαϊκή ποίηση, στην Αναγέννηση και στη σύγχρονη λογοτεχνία. Παράλληλα, έγινε σύμβολο της γυναικείας δημιουργίας, της ερωτικής ελευθερίας και του δικαιώματος του ανθρώπου να εκφράζει την επιθυμία του.
Η Σαπφώ δεν έφτασε μέχρι εμάς μέσα από μια πλήρη βιογραφία ή ένα ακέραιο ποιητικό έργο. Έφτασε μέσα από σκισμένους παπύρους, παραθέματα αρχαίων συγγραφέων και λέξεις που επέζησαν σχεδόν τυχαία.
Μέσα σε αυτά τα κενά παραμένει ζωντανή η ακρίβεια με την οποία περιέγραψε κάτι πανανθρώπινο: τη στιγμή που η αγάπη μεταμορφώνει το σώμα, τη μνήμη και ολόκληρο τον κόσμο. Γι’ αυτό η Σαπφώ δεν ανήκει μόνο στην αρχαιότητα. Ανήκει σε κάθε εποχή που προσπαθεί να βρει τις κατάλληλες λέξεις για όσα η καρδιά δυσκολεύεται να πει.
by Joan Lio
