Όταν μιλάμε για την Elsa Schiaparelli, είναι εύκολο να σκεφτούμε αμέσως τα πιο θεαματικά της δημιουργήματα. Εκείνα που έγιναν σύμβολα του σουρεαλισμού και έχουν περάσει σχεδόν μυθολογικά στην ιστορία της μόδας. Όμως η πραγματική δύναμη της Schiaparelli βρίσκεται ίσως αλλού: στα ρούχα που, με μια πρώτη ματιά, μοιάζουν απλά και ύστερα αποκαλύπτουν ένα απρόσμενο παιχνίδι στη γραμμή, στην κατασκευή, στο χρώμα ή στη λεπτομέρεια.
Αυτή την πλευρά της δημιουργού φωτίζει με ιδιαίτερο ενδιαφέρον η έκθεση «Schiaparelli: Fashion Becomes Art» στο Victoria and Albert Museum του Λονδίνου. Η έκθεση, η πρώτη μεγάλη βρετανική παρουσίαση αφιερωμένη στον οίκο, δεν περιορίζεται στα διάσημα σουρεαλιστικά φορέματα. Αντίθετα, παρακολουθεί την εξέλιξη της Schiaparelli από τα πρώτα πλεκτά και τα sportswear της δεκαετίας του 1920 μέχρι τις σύγχρονες δημιουργίες του Daniel Roseberry, δείχνοντας πως πίσω από την εκκεντρικότητα υπήρχε μια σχεδιάστρια εξαιρετικά πρακτική, εμπορικά έξυπνη και τεχνικά πρωτοποριακή.
Η ιστορία ουσιαστικά ξεκινά από ένα πλεκτό. Το 1927 η Schiaparelli παρουσίασε τα πρώτα της χειροποίητα sweaters, χρησιμοποιώντας το trompe-l’œil για να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ενός άλλου ρούχου πάνω στο ίδιο το ρούχο. Ένα μαύρο και λευκό σχέδιο μπορούσε να μοιάζει με φιόγκο, γιακά, καρδιά ή ακόμη και με τατουάζ. Δεν χρειαζόταν να προσθέσει ένα πραγματικό αντικείμενο στο ένδυμα· αρκούσε να κάνει το μάτι να πιστέψει ότι υπήρχε. Η επιτυχία αυτών των sweaters ήταν τόσο μεγάλη ώστε ουσιαστικά αποτέλεσαν το εφαλτήριο για τη δημιουργία του οίκου της.
Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο σύγχρονα στοιχεία της Schiaparelli. Σήμερα η μόδα αγαπά την οπτική εξαπάτηση, τα trompe-l’œil prints, τα garments που μοιάζουν με κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι και τις εικόνες που σχεδιάζονται για να σταματήσουν το βλέμμα στην οθόνη. Η Schiaparelli το έκανε σχεδόν έναν αιώνα νωρίτερα.
Από την αρχή, άλλωστε, δεν ενδιαφερόταν μόνο για τη βραδινή γκαρνταρόμπα. Η έκθεση αναδεικνύει τη σχέση της με το sportswear, έναν χώρο στον οποίο κατάφερε να εισαγάγει το χιούμορ και τη φαντασία χωρίς να θυσιάσει τη λειτουργικότητα. Ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ένα beachwear ensemble του 1930, σχεδιασμένο έτσι ώστε το φόρεμα να μπορεί να δεθεί με διαφορετικούς τρόπους, ενώ το jacket είναι αναστρέψιμο. Ήταν ρούχο για τις διακοπές, για την παραλία και για τις κοσμικές εμφανίσεις των fashionable resorts της εποχής, όμως ταυτόχρονα λειτουργούσε σαν ένα μικρό μάθημα ευφυούς σχεδιασμού.
Αυτός ο συνδυασμός πρακτικότητας και θεατρικότητας θα χαρακτήριζε ολόκληρη την πορεία της. Η Schiaparelli μπορούσε να πάρει ένα απολύτως καθημερινό κομμάτι και να του δώσει χαρακτήρα. Ένα σακάκι, για παράδειγμα, δεν ήταν απλώς σακάκι. Η κατασκευή του μπορούσε να δημιουργεί την ψευδαίσθηση μιας άλλης γραμμής, οι τσέπες μπορούσαν να μοιάζουν με κορδέλες, ενώ τα κουμπιά μετατρέπονταν σε μικρά έργα τέχνης.
Αυτό φαίνεται εξαιρετικά καθαρά σε ένα κοστούμι του 1937 που ανήκει στη συλλογή του Metropolitan Museum of Art. Με την πρώτη ματιά είναι ένα αυστηρά ραμμένο κοστούμι. Ύστερα όμως εμφανίζονται τα χαρακτηριστικά της Schiaparelli: ένα έντονο κόκκινο πλαστικό φερμουάρ, τσέπες που μοιάζουν με δεμένα κορδόνια και κουμπιά σε σχήμα σημαιών. Η ίδια η κατασκευή του σακακιού δημιουργεί trompe-l’œil εντυπώσεις. Είναι η απόδειξη πως η επανάσταση της Schiaparelli δεν βρισκόταν πάντοτε σε ένα θεαματικό φόρεμα· μπορούσε να κρύβεται μέσα σε μια ραφή.
Και τότε εμφανίζεται μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που έφερε στη γυναικεία σιλουέτα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η Schiaparelli άρχισε να απομακρύνεται από τη μαλακή, ρευστή γραμμή και να δημιουργεί μια πιο αυστηρή, σχεδόν αρχιτεκτονική εικόνα. Τα σακάκια αποκτούν φαρδύτερους ώμους και στενότερη μέση, δημιουργώντας μια σιλουέτα που δανείζεται στοιχεία από την ανδρική γκαρνταρόμπα. Η αισθητική αυτή εμφανίστηκε ήδη στη συλλογή «Wooden Soldiers» του 1931–32 και εξελίχθηκε σε ένα από τα χαρακτηριστικά της δουλειάς της.
Είναι μια Schiaparelli που μοιάζει εκπληκτικά σημερινή. Η ιδέα του power dressing, του αυστηρού jacket, των έντονων ώμων και της γυναικείας σιλουέτας που δανείζεται στοιχεία από το ανδρικό κοστούμι θα επιστρέψει ξανά και ξανά στη μόδα. Στην περίπτωση της Schiaparelli, όμως, δεν επρόκειτο απλώς για τάση. Ήταν ένας τρόπος να αλλάξει η στάση του σώματος και, μαζί της, η εικόνα της γυναίκας.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η δημιουργός δεν αντιμετώπιζε τις συλλογές της σαν ασύνδετες σειρές ρούχων. Ήταν από τους πρώτους σχεδιαστές που έδωσαν θεματικό χαρακτήρα στις συλλογές, δημιουργώντας ολόκληρους κόσμους. «Stop, Look & Listen», «Circus», «Pagan», «Zodiac», «Commedia dell’Arte» και «Music» δεν ήταν απλώς ονόματα· ήταν αφηγηματικά σύμπαντα μέσα στα οποία κάθε ρούχο, αξεσουάρ και λεπτομέρεια αποκτούσε ρόλο.
Στην έκθεση, αυτή η θεατρικότητα γίνεται ιδιαίτερα αισθητή μέσα από τα κομμάτια της Circus Collection του 1938. Ένα βραδινό jacket, αλλά και αξεσουάρ όπως τα ιδιαίτερα γάντια της συλλογής, αποκαλύπτουν μια σχεδιάστρια που μπορούσε να μετατρέψει ολόκληρη την εμφάνιση σε σκηνή. Δεν χρειαζόταν ένα διάσημο φόρεμα για να δημιουργήσει εντύπωση. Το σύνολο λειτουργούσε σαν χαρακτήρας. Το V&A παρουσιάζει αρκετά από αυτά τα αντικείμενα, μεταξύ των οποίων το Circus evening jacket και ένα ζευγάρι evening gloves.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η Pagan Collection, όπου η Schiaparelli απομακρύνεται από την καθαρή γεωμετρία και στρέφεται σε κάτι πιο μυστηριακό, οργανικό και συμβολικό. Ανάμεσα στα αντικείμενα της έκθεσης ξεχωρίζει ένα choker του 1938, αποδεικνύοντας πόσο σημαντικά θεωρούσε τα κοσμήματα και τα αξεσουάρ. Στον κόσμο της Schiaparelli, ένα κόσμημα δεν ήταν ποτέ απλώς η τελευταία πινελιά ενός look. Μπορούσε να γίνει το κέντρο ολόκληρης της εμφάνισης. Το V&A περιλαμβάνει επίσης δημιουργίες της Pagan Collection όπως καπέλα και άλλα αξεσουάρ.
Και κάπου εδώ η έκθεση κάνει κάτι πολύ ενδιαφέρον: μας δείχνει ότι η Schiaparelli δεν ήταν μόνο η σχεδιάστρια που συνεργάστηκε με καλλιτέχνες. Ήταν η δημιουργός που είχε ήδη διαμορφώσει τη δική της γλώσσα και μπορούσε να συνομιλήσει μαζί τους. Τα έργα των Pablo Picasso, Jean Cocteau, Man Ray και Eileen Agar που συνυπάρχουν με τα ενδύματα δεν λειτουργούν απλώς ως διακοσμητικό φόντο. Δημιουργούν έναν ολόκληρο πολιτιστικό χάρτη γύρω από τη Schiaparelli, αποκαλύπτοντας πόσο στενά συνδεδεμένη ήταν η μόδα της με την καλλιτεχνική πρωτοπορία του Μεσοπολέμου.
Και ύστερα έρχεται η μεγάλη ανατροπή: το παρελθόν συναντά το παρόν.
Οι δημιουργίες του Daniel Roseberry, καλλιτεχνικού διευθυντή του οίκου από το 2019, δεν παρουσιάζονται ως μουσειακές αναπαραγωγές της Schiaparelli. Αντίθετα, δείχνουν τι μπορεί να σημαίνει σήμερα η κληρονομιά της. Ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το Matador jacket από τη συλλογή Haute Couture Φθινόπωρο–Χειμώνας 2021–22, όπου η αυστηρή, δυναμική κατασκευή του jacket συναντά την υπερβολή και το θέατρο της σύγχρονης couture. Άλλες δημιουργίες του Roseberry, όπως το πολύχρωμο Puzzle dress με χειροζωγραφημένα και ραμμένα paillettes, δείχνουν ότι η ιδέα του «φορέσιμου έργου τέχνης» μπορεί να συνεχίσει να εξελίσσεται χωρίς να γίνει αντίγραφο του παρελθόντος.
Η σύγχρονη Schiaparelli γίνεται έτσι πιο αναγνωρίσιμη από ποτέ. Τα γλυπτικά κοσμήματα, τα υπερβολικά volumes, οι ανατομικές αναφορές και οι θεατρικές σιλουέτες έχουν μεταφερθεί από το ατελιέ της Place Vendôme στη σύγχρονη κουλτούρα των red carpets. Το V&A σημειώνει χαρακτηριστικά ότι η σημερινή δημιουργική διεύθυνση έχει κάνει τον οίκο αγαπημένο των πιο τολμηρών σύγχρονων celebrities, με δημιουργίες που φορέθηκαν μεταξύ άλλων από τη Dua Lipa και την Ariana Grande.
Κι ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της έκθεσης. Δεν μας ζητά να κοιτάξουμε τη Schiaparelli σαν μια σχεδιάστρια που ανήκει στο παρελθόν. Μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε πόσο από τη μόδα που θεωρούμε σήμερα «μοντέρνα» υπήρχε ήδη στις δεκαετίες του 1920 και του 1930: τα έξυπνα prints, τα αναστρέψιμα ρούχα, το sportswear, τα έντονα jackets, τα ασυνήθιστα υλικά, τα statement αξεσουάρ, το παιχνίδι με την εικόνα και η ιδέα ότι μια συλλογή μπορεί να αφηγείται μια ιστορία.
Η Schiaparelli δεν προέβλεψε απλώς το μέλλον της μόδας. Σε πολλές περιπτώσεις, το δημιούργησε.
Και αυτό είναι τελικά που κάνει την έκθεση του V&A τόσο συναρπαστική. Αν αφήσει κανείς στην άκρη για λίγο τα πιο διάσημα φορέματα και κοιτάξει προσεκτικά τα λιγότερο αναμενόμενα κομμάτια, ανακαλύπτει μια Elsa Schiaparelli πολύ πιο σύγχρονη, πιο πρακτική και πιο ευφυή από τον μύθο της. Μια γυναίκα που μπορούσε να πάρει ένα πλεκτό, ένα κοστούμι, ένα ζευγάρι γάντια ή ένα κολιέ και να τα μετατρέψει σε κάτι που δεν υπήρχε πριν. Και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η πραγματική της ιδιοφυΐα: όχι στο ότι δημιούργησε παράξενα ρούχα, αλλά στο ότι έκανε το ίδιο το συνηθισμένο να μοιάζει ξανά καινούργιο.
xoxo LilaLounAr.T
