Όταν γίνεται λόγος για την αρχαία Σπάρτη, τα ονόματα που έρχονται συνήθως πρώτα στο μυαλό είναι εκείνα του Λεωνίδα, των Τριακοσίων και της μάχης των Θερμοπυλών. Πολύ λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό είναι μια γυναίκα που βρισκόταν δίπλα στον Λεωνίδα, αλλά η ιστορική της σημασία δεν περιορίζεται στον ρόλο της ως συζύγου του. Ήταν η Γοργώ της Σπάρτης, κόρη βασιλιά, σύζυγος βασιλιά και μητέρα βασιλιά, αλλά πάνω απ’ όλα μία από τις ελάχιστες Ελληνίδες της εποχής που ο Ηρόδοτος αναφέρει ονομαστικά και παρουσιάζει να παρεμβαίνει με τη δική της κρίση σε σημαντικές υποθέσεις.
Ποια ήταν η Γοργώ
Η Γοργώ έζησε στα τέλη του 6ου και στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. Ήταν η μοναδική γνωστή κόρη του βασιλιά Κλεομένη Α΄ της Σπάρτης, ο οποίος ανήκε στη βασιλική δυναστεία των Αγιαδών. Αργότερα παντρεύτηκε τον Λεωνίδα Α΄, τον βασιλιά που έμεινε στην ιστορία για τη μάχη των Θερμοπυλών το 480 π.Χ., και απέκτησαν έναν γιο, τον Πλείσταρχο, ο οποίος διαδέχθηκε τον πατέρα του ενώ ήταν ακόμη ανήλικος.
Η ακριβής ημερομηνία γέννησης της Γοργούς δεν είναι γνωστή. Ο Ηρόδοτος, περιγράφοντας ένα περιστατικό που τοποθετείται γύρω στο 499 π.Χ., την παρουσιάζει ως παιδί περίπου οκτώ ή εννέα ετών. Ωστόσο, η χρονολογία αυτή έχει προκαλέσει συζητήσεις μεταξύ των ιστορικών, καθώς άλλα γεγονότα της ζωής της δείχνουν ότι μπορεί να ήταν μεγαλύτερη. Για αυτό είναι προτιμότερο να μην αποδίδεται στη Γοργώ μία απολύτως βέβαιη ημερομηνία γέννησης.
Μια γυναίκα κοινωνία της Σπάρτης
Για να κατανοήσουμε καλύτερα τη Γοργώ, πρέπει να γνωρίζουμε και τη θέση των γυναικών στη Σπάρτη. Η σπαρτιατική κοινωνία διέφερε σημαντικά από πολλές άλλες ελληνικές πόλεις ως προς την ανατροφή των κοριτσιών. Οι γυναίκες της Σπάρτης συνδέονταν ιδιαίτερα με τη σωματική άσκηση και φαίνεται ότι είχαν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων και ισχυρότερη παρουσία στην κοινωνική ζωή σε σύγκριση, για παράδειγμα, με τις γυναίκες της κλασικής Αθήνας. Αρχαιολογικά ευρήματα από τη Λακωνία, όπως χάλκινα ειδώλια νεαρών γυναικών σε κίνηση, συμβαδίζουν με τις αρχαίες αναφορές για τη σημασία της άσκησης των Σπαρτιατισσών.
Η Γοργώ, επιπλέον, δεν ήταν μια οποιαδήποτε Σπαρτιάτισσα. Μεγάλωσε στο άμεσο περιβάλλον του βασιλιά Κλεομένη και φαίνεται από την αφήγηση του Ηροδότου ότι από πολύ μικρή ηλικία μπορούσε να βρίσκεται παρούσα ακόμη και όταν ο πατέρας της συζητούσε σοβαρά πολιτικά ζητήματα.
Η προειδοποίηση τον πατέρα
Η πρώτη και ίσως πιο εντυπωσιακή ιστορία που αφηγείται ο Ηρόδοτος για τη Γοργώ σχετίζεται με τον Αρισταγόρα της Μιλήτου. Περίπου το 499 π.Χ., ο Αρισταγόρας πήγε στη Σπάρτη επιδιώκοντας να πείσει τον Κλεομένη να βοηθήσει τους Ίωνες στον αγώνα τους εναντίον της Περσικής Αυτοκρατορίας. Ο Κλεομένης τελικά απέρριψε την πρότασή του.
Ο Αρισταγόρας όμως δεν εγκατέλειψε την προσπάθεια. Ακολούθησε τον βασιλιά στο σπίτι του και επιχείρησε να τον δελεάσει προσφέροντάς του όλο και μεγαλύτερα χρηματικά ποσά. Η Γοργώ βρισκόταν δίπλα στον πατέρα της. Όταν η προσφορά έφτασε τα πενήντα τάλαντα, η νεαρή κοπέλα αντιλήφθηκε τον κίνδυνο και προειδοποίησε ουσιαστικά τον Κλεομένη ότι ο ξένος θα τον διαφθείρει αν δεν φύγει. Το εντυπωσιακό είναι ότι ο βασιλιάς άκουσε τη συμβουλή της κόρης του και απομακρύνθηκε.
Το επεισόδιο έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή ο Ηρόδοτος δεν παρουσιάζει τη Γοργώ απλώς ως παιδί που βρίσκεται τυχαία στο δωμάτιο. Της δίνει ενεργό ρόλο: παρακολουθεί, αντιλαμβάνεται τι συμβαίνει και παρεμβαίνει τη σωστή στιγμή.
Γοργώ και Λεωνίδας
Μετά τον θάνατο του Κλεομένη χωρίς αρσενικό διάδοχο, ο θρόνος πέρασε τελικά στον Λεωνίδα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο Λεωνίδας είχε ήδη παντρευτεί την κόρη του Κλεομένη, δηλαδή τη Γοργώ. Έτσι, η ζωή της συνδέθηκε με έναν από τους γνωστότερους ηγεμόνες ολόκληρης της αρχαίας ελληνικής ιστορίας.
Η Γοργώ όμως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως «η γυναίκα του Λεωνίδα». Οι πηγές που διαθέτουμε, αν και περιορισμένες, δείχνουν ότι είχε τη δική της προσωπικότητα και κρίση. Ο γάμος της με τον Λεωνίδα ενίσχυσε επίσης τους δυναστικούς δεσμούς μέσα στον βασιλικό οίκο των Αγιαδών. Ο γιος τους, Πλείσταρχος, έγινε διάδοχος μετά τον θάνατο του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Επειδή ήταν ανήλικος, η εξουσία ασκήθηκε αρχικά μέσω αντιβασιλέων.
Το μυστικό μήνυμα
Η σημαντικότερη ίσως ιστορία σχετικά με την ευφυΐα της Γοργούς βρίσκεται στο έβδομο βιβλίο του Ηροδότου και συνδέεται άμεσα με τη μεγάλη περσική εισβολή του Ξέρξη το 480 π.Χ.
Ο πρώην βασιλιάς της Σπάρτης Δημάρατος, ο οποίος βρισκόταν εξόριστος στην Περσία, πληροφορήθηκε τις προετοιμασίες του Ξέρξη για την εκστρατεία εναντίον της Ελλάδας και θέλησε να προειδοποιήσει τους Σπαρτιάτες. Επειδή ένα κανονικό μήνυμα θα μπορούσε να ανακαλυφθεί,
χρησιμοποίησε ένα τέχνασμα: έξυσε το κερί από μία ξύλινη πινακίδα, έγραψε το μήνυμα απευθείας επάνω στο ξύλο και στη συνέχεια κάλυψε ξανά την επιφάνεια με κερί. Η πινακίδα έτσι φαινόταν κενή.
Όταν έφτασε στη Σπάρτη, κανείς δεν μπορούσε να καταλάβει τι σήμαινε αυτή η φαινομενικά άγραφη πινακίδα. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, η Γοργώ ήταν εκείνη που κατάλαβε το τέχνασμα. Πρότεινε να αφαιρεθεί το κερί και τότε αποκαλύφθηκε το κρυμμένο μήνυμα. Οι Σπαρτιάτες ενημερώθηκαν για τις προθέσεις του Ξέρξη και μετέφεραν την πληροφορία στους υπόλοιπους Έλληνες.
Δεν θα ήταν ιστορικά σωστό να πούμε ότι η Γοργώ «έσωσε μόνη της την Ελλάδα». Είναι όμως εντυπωσιακό ότι ο ίδιος ο Ηρόδοτος θεώρησε την πράξη της αρκετά σημαντική ώστε να την καταγράψει και να την κατονομάσει.
Μετά τις Θερμοπύλες…
Το 480 π.Χ. ο Λεωνίδας σκοτώθηκε στις Θερμοπύλες μαζί με τους άνδρες που παρέμειναν στο πέρασμα απέναντι στον στρατό του Ξέρξη. Μετά τον θάνατό του, οι πληροφορίες μας για τη ζωή της Γοργούς γίνονται ελάχιστες.
Οι αρχαίες πηγές δεν μας δίνουν ασφαλείς πληροφορίες ούτε για το πότε πέθανε ούτε για τον ακριβή πολιτικό ρόλο που μπορεί να είχε κατά τη βασιλεία του γιου της.
Αυτό το κενό δεν είναι παράξενο. Οι αρχαίοι ιστορικοί ενδιαφέρονταν κυρίως για πολέμους, πολιτικές συγκρούσεις και άνδρες που κατείχαν επίσημα αξιώματα. Το γεγονός επομένως ότι η Γοργώ εμφανίζεται επανειλημμένα στις αφηγήσεις του Ηροδότου είναι από μόνο του αξιοσημείωτο.
Τα λόγια που της αποδίδονται
Αιώνες αργότερα, ο Πλούταρχος κατέγραψε αρκετά αποφθέγματα που η παράδοση απέδιδε στη Γοργώ. Ένα από τα πιο γνωστά αναφέρεται σε μια ξένη γυναίκα, η οποία σχολίασε ότι οι Σπαρτιάτισσες ήταν οι μοναδικές γυναίκες που ασκούσαν επιρροή στους άνδρες τους. Σύμφωνα με την παράδοση, η Γοργώ της απάντησε με υπερηφάνεια ότι αυτό συνέβαινε επειδή οι Σπαρτιάτισσες ήταν και οι μόνες που έφερναν στον κόσμο πραγματικούς άνδρες.
Ο Πλούταρχος διηγείται επίσης ότι πριν ο Λεωνίδας φύγει για την τελευταία του εκστρατεία, η Γοργώ τον ρώτησε τι έπρεπε να κάνει αν εκείνος πέθαινε. Η απάντησή του: να παντρευτεί έναν καλό άνδρα και να αποκτήσει καλά παιδιά.
Χρειάζεται όμως προσοχή: ο Πλούταρχος έζησε περίπου πέντε αιώνες μετά τη Γοργώ. Επομένως αυτά τα λόγια αποτελούν πολύτιμα στοιχεία για την παράδοση που είχε δημιουργηθεί γύρω από το πρόσωπό της, αλλά δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν ειπώθηκαν ακριβώς με αυτόν τον τρόπο.
Άξια μνημοσύνης
Η σημασία της Γοργούς δεν βρίσκεται σε κάποια στρατιωτική νίκη ούτε σε ένα επίσημο αξίωμα. Βρίσκεται στο γεγονός ότι, σε έναν κόσμο του οποίου την ιστορία έγραφαν σχεδόν αποκλειστικά άνδρες και στον οποίο οι γυναικείες φωνές εμφανίζονται σπάνια στις πηγές, η Γοργώ κατάφερε να αφήσει το δικό της ίχνος.
Ο Ηρόδοτος τη θυμάται δύο φορές σε κρίσιμες στιγμές και στις δύο περιπτώσεις για την οξυδέρκειά της: ως νεαρή κοπέλα αντιλαμβάνεται μια προσπάθει το μυστικό μιας κρυμμένης επιστολής.
Η Γοργώ ήταν πράγματι κόρη του Κλεομένη, σύζυγος του Λεωνίδα και μητέρα του Πλείσταρχου. Όμως η ιστορία της δείχνει ότι ήταν πολύ περισσότερα από μια γυναίκα που στεκόταν δίπλα σε τρεις βασιλιάδες. Ήταν μια προσωπικότητα που οι αρχαίες πηγές συνέδεσαν με την εξυπνάδα, την αποφασιστικότητα και την ικανότητα να μιλά όταν η κρίση της μπορούσε να κάνει τη διαφορά.
Και ίσως αυτός είναι ο σημαντικότερος λόγος για τον οποίο, δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, αξίζει να θυμόμαστε το όνομά της: Γοργώ της Σπάρτης.
by Joan Lio
