Αν κάποιος κοιτάξει παλιές φωτογραφίες από τη δεκαετία του 1960 ή του 1970, συχνά θα έχει την εντύπωση ότι ο κόσμος ήταν πιο πολύχρωμος. Για χρόνια αυτή η αίσθηση αποδιδόταν στη νοσταλγία. Ίσως θυμόμαστε το παρελθόν πιο ζωντανό απ’ ό,τι ήταν. Ίσως οι αναμνήσεις να βάφουν τα πράγματα με πιο έντονα χρώματα. Όμως μια έρευνα του Science Museum Group στη Βρετανία ήρθε να δώσει μια απρόσμενη διάσταση σε αυτή την εντύπωση: ίσως ο κόσμος όντως έγινε πιο γκρίζος.
Οι ερευνητές ανέλυσαν 7.083 φωτογραφίες αντικειμένων από τη συλλογή του μουσείου, εξετάζοντας καθημερινά αντικείμενα διαφορετικών εποχών και κατηγοριών. Από φωτογραφικές μηχανές και οικιακές συσκευές μέχρι εργαλεία, ρολόγια και μέσα μεταφοράς, τα δεδομένα αποκάλυψαν μια εντυπωσιακή τάση: όσο πλησιάζουμε στο σήμερα, τόσο περισσότερο κυριαρχούν οι αποχρώσεις του γκρι, του μαύρου και του ασημί. Παράλληλα, τα αντικείμενα εμφανίζονται ολοένα και πιο απλά γεωμετρικά, με πιο τετράγωνες ή ορθογώνιες μορφές.
Η διαπίστωση αυτή δεν αφορά μόνο την αισθητική. Αποτελεί ίσως ένα παράθυρο στον τρόπο με τον οποίο άλλαξε ολόκληρη η σύγχρονη κοινωνία.
Στις δεκαετίες μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα καθημερινά αντικείμενα συχνά σχεδιάζονταν για να ξεχωρίζουν. Οι τηλεοράσεις είχαν ξύλινες επενδύσεις, τα ψυγεία κυκλοφορούσαν σε παστέλ χρώματα, τα τηλέφωνα ήταν κόκκινα, πράσινα ή κίτρινα και τα αυτοκίνητα αποτελούσαν πολλές φορές εκρήξεις χρωματικής έκφρασης. Το χρώμα λειτουργούσε ως ταυτότητα.
Σήμερα, αντίθετα, κοιτάζοντας γύρω μας βλέπουμε μια παράξενη ομοιομορφία. Smartphones, laptops, τηλεοράσεις, ηχεία, κονσόλες, ακόμη και πολλές οικιακές συσκευές ακολουθούν μια κοινή παλέτα: ανθρακί, λευκό, ασημί, μαύρο. Σαν να επικράτησε μια παγκόσμια συμφωνία ότι η τεχνολογία πρέπει να είναι ουδέτερη.
Οι ερευνητές του Science Museum Group διαπίστωσαν ότι το πιο συχνό χρώμα στα αντικείμενα που εξέτασαν ήταν ένα σκούρο ανθρακί γκρι. Το συγκεκριμένο χρώμα εμφανιζόταν σε πάνω από το 80% των φωτογραφιών που αναλύθηκαν.
Το ερώτημα είναι γιατί.
Μία εξήγηση βρίσκεται στην παγκοσμιοποίηση του βιομηχανικού σχεδιασμού. Οι εταιρείες πλέον κατασκευάζουν προϊόντα για ολόκληρο τον πλανήτη. Ένα ουδέτερο γκρι ή μαύρο προϊόν θεωρείται ασφαλής επιλογή, καθώς μπορεί να πουληθεί εξίσου εύκολα στην Αθήνα, το Τόκιο ή τη Νέα Υόρκη. Το χρώμα, που κάποτε αποτελούσε πολιτισμική δήλωση, μετατράπηκε σε εμπορικό ρίσκο.
Παράλληλα, η ψηφιακή εποχή ευνόησε τη μινιμαλιστική αισθητική. Οι περισσότερες συσκευές μας δεν έχουν πλέον κουμπιά, μοχλούς ή περίπλοκες επιφάνειες. Είναι λείες γυάλινες οθόνες μέσα σε λεπτά ορθογώνια περιβλήματα. Η λειτουργία τους δεν αποκαλύπτεται από το σχήμα τους. Όλες μοιάζουν μεταξύ τους.
Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια έρευνα εντόπισε και μια τάση προς πιο απλές και πιο «τετράγωνες» μορφές. Η γεωμετρία των αντικειμένων φαίνεται να ακολουθεί την ίδια πορεία με το χρώμα: από την ποικιλία προς την ομοιομορφία.
Αυτό το φαινόμενο έχει και ψυχολογικές συνέπειες. Μελέτες της γνωστικής ψυχολογίας έχουν δείξει ότι τα πραγματικά αντικείμενα και τα αντικείμενα με πλουσιότερα οπτικά χαρακτηριστικά αποτυπώνονται πιο έντονα στη μνήμη μας σε σχέση με απλούστερες ή μονόχρωμες αναπαραστάσεις. Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Νεβάδα διαπίστωσαν ότι ο εγκέφαλός μας θυμάται ευκολότερα πράγματα που έχουν χρώμα, υφή και φυσική παρουσία. Αντίθετα, οι μονόχρωμες ή απλοποιημένες εικόνες αφήνουν συνήθως πιο αδύναμο αποτύπωμα στη μνήμη.
Με άλλα λόγια, η απώλεια του χρώματος δεν είναι απλώς αισθητική μεταβολή. Επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε και θυμόμαστε τον κόσμο.
Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη, σχεδόν φιλοσοφική ανάγνωση. Ο σύγχρονος άνθρωπος περνά ολοένα και περισσότερο χρόνο σε ψηφιακά περιβάλλοντα. Οι οθόνες έγιναν το βασικό μέσο μέσω του οποίου εργαζόμαστε, επικοινωνούμε και διασκεδάζουμε. Και οι οθόνες, παρά τα εκατομμύρια χρώματα που μπορούν να προβάλλουν, στεγάζονται σχεδόν πάντα μέσα σε μαύρα ή γκρίζα πλαίσια. Είναι σαν η τεχνολογία να έγινε ο νέος καμβάς της καθημερινότητας και ο καμβάς αυτός να απαιτεί ουδετερότητα.
Οι επιστήμονες που μελετούν την αντίληψη των αντικειμένων επισημαίνουν ότι ο εγκέφαλος αναγνωρίζει και ταξινομεί τον κόσμο μέσα από το σχήμα, το χρώμα και την υλικότητα των πραγμάτων. Όταν αυτά τα χαρακτηριστικά συγκλίνουν προς παρόμοιες μορφές, η οπτική ποικιλία του περιβάλλοντος μειώνεται.
Ίσως λοιπόν η αίσθηση ότι «ο κόσμος έγινε γκρίζος» να μην είναι απλώς μεταφορά. Ίσως να αποτελεί μια πραγματική περιγραφή μιας πολιτισμικής μετάβασης. Από μια εποχή όπου τα αντικείμενα εξέφραζαν χαρακτήρα, τοπικότητα και διαφορετικότητα, περάσαμε σε μια εποχή όπου η αποτελεσματικότητα, η μαζική παραγωγή και ο μινιμαλισμός καθορίζουν την εμφάνισή τους.
Ο κόσμος δεν έχασε τα χρώματά του από τη μια μέρα στην άλλη. Τα έχασε αργά, σχεδόν αθόρυβα. Ένα γκρι τηλέφωνο τη φορά. Ένα μαύρο laptop τη φορά. Μια ασημένια συσκευή τη φορά.
Και κάποια στιγμή, χωρίς να το καταλάβουμε, βρεθήκαμε να κοιτάζουμε γύρω μας και να αναρωτιόμαστε γιατί όλα μοιάζουν τόσο ίδια.
Αφιερωμένο σε όποιον έχει ανάγκη έναν πιο χρωματιστό κόσμο.
xoxo LilaLounAr.T
