Η Ασπασία της Μιλήτου υπήρξε μία από τις πιο γνωστές αλλά και πιο αινιγματικές γυναίκες της ελληνικής αρχαιότητας. Έζησε στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., όταν η πόλη γνώριζε μεγάλη πολιτική και πολιτιστική ακμή. Το όνομά της συνδέθηκε στενά με τον Περικλή, όμως η σημασία της δεν περιορίζεται στη σχέση τους.
Οι αρχαίες πηγές την παρουσιάζουν ως μορφωμένη γυναίκα, ικανή στη ρητορική και στη συζήτηση, με επαφές με πολιτικούς και διανοουμένους. Ταυτόχρονα, η εικόνα της επηρεάστηκε από τη σάτιρα, τις πολιτικές αντιπαλότητες και τα στερεότυπα της εποχής για τις γυναίκες. Για τον λόγο αυτό, η διάκριση ανάμεσα στα πραγματικά γεγονότα και στις μεταγενέστερες ιστορίες είναι ιδιαίτερα δύσκολη.
Καταγωγή και εγκατάσταση στην Αθήνα
Η Ασπασία γεννήθηκε πιθανότατα γύρω στο 470 π.Χ. στη Μίλητο της Ιωνίας και ήταν κόρη του Αξιόχου. Η ακριβής χρονολογία της γέννησής της, όπως και τα πρώτα χρόνια της ζωής της, παραμένουν άγνωστα. Σε νεαρή ηλικία εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, πιθανότατα πριν από τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ.
Ως γυναίκα ξένης καταγωγής θεωρούνταν μέτοικος. Δεν είχε τα πολιτικά δικαιώματα των Αθηναίων πολιτών και δεν μπορούσε να συμμετέχει στην Εκκλησία του Δήμου, να ψηφίζει ή να αναλάβει δημόσιο αξίωμα. Η θέση της ήταν, επομένως, διπλά περιορισμένη: ήταν γυναίκα και συγχρόνως ξένη. Παρ’ όλα αυτά, κατάφερε να αποκτήσει μια ασυνήθιστα έντονη δημόσια παρουσία.
Η σχέση της με τον Περικλή
Η Ασπασία έγινε σύντροφος του Περικλή, του σημαντικότερου ίσως πολιτικού της Αθήνας εκείνης της περιόδου. Η σχέση τους φαίνεται ότι άρχισε κατά τη δεκαετία του 440 π.Χ., μετά τον χωρισμό του Περικλή από την πρώτη σύζυγό του.
Επειδή η Ασπασία δεν ήταν Αθηναία πολίτισσα, η ένωσή τους δεν μπορούσε να αναγνωριστεί ως κανονικός γάμος μεταξύ Αθηναίων πολιτών. Ιδιαίτερη σημασία είχε ο νόμος του 451/450 π.Χ., σύμφωνα με τον οποίο για να αποκτήσει ένα παιδί την ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη έπρεπε και οι δύο γονείς του να είναι Αθηναίοι.
Η Ασπασία και ο Περικλής απέκτησαν έναν γιο, τον Περικλή τον Νεότερο. Όταν οι νόμιμοι γιοι του Περικλή πέθαναν κατά τον λοιμό, η πόλη επέτρεψε κατ’ εξαίρεση την εγγραφή του νεότερου Περικλή στους πολίτες. Η απόφαση αυτή δείχνει τόσο το κύρος του πατέρα του όσο και τις αντιφάσεις μιας κοινωνίας που προστάτευε αυστηρά την ιδιότητα του πολίτη.
Η μόρφωση και το πνευματικό της έργο
Δεν έχει σωθεί κάποιο κείμενο γραμμένο από την Ασπασία. Επομένως, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι δίδαξε, τι έγραψε ή αν συνέγραψε πολιτικούς λόγους. Ωστόσο, η παρουσία της σε φιλοσοφικά έργα του 4ου αιώνα π.Χ. είναι εντυπωσιακή και δείχνει ότι είχε αποκτήσει φήμη ως μορφωμένη και ικανή ομιλήτρια.
Στον πλατωνικό διάλογο «Μενέξενος», ο Σωκράτης παρουσιάζει την Ασπασία ως δασκάλα του στη ρητορική και αποδίδει σε εκείνη έναν επιτάφιο λόγο. Το κείμενο έχει έντονο ειρωνικό χαρακτήρα και δεν αποτελεί απόδειξη ότι η Ασπασία έγραψε πραγματικά τον περίφημο Επιτάφιο του Περικλή.
Δείχνει, όμως, ότι η φήμη της στη ρητορική ήταν αρκετά γνωστή, ώστε ο Πλάτων να τη χρησιμοποιήσει ως κεντρικό πρόσωπο του διαλόγου του.
Η Ασπασία στη σωκρατική παράδοση
Η εικόνα της ως διανοούμενης δεν περιορίζεται στον Πλάτωνα. Στον «Οικονομικό» του Ξενοφώντα, ο Σωκράτης δηλώνει ότι η Ασπασία γνωρίζει περισσότερα από τον ίδιο για τη σχέση και την εκπαίδευση των συζύγων.
Στα «Απομνημονεύματα» του Ξενοφώντα αναφέρεται επίσης η συμβουλή της ότι ένας καλός προξενητής πρέπει να λέει την αλήθεια. Σύμφωνα με τη λογική της, οι ψεύτικοι έπαινοι μπορεί να ενώσουν προσωρινά δύο ανθρώπους, αλλά τελικά καταστρέφουν τόσο τη σχέση τους όσο και την εμπιστοσύνη προς εκείνον που τους έφερε κοντά.
Ο Αισχίνης ο Σωκρατικός είχε γράψει έναν διάλογο με τίτλο «Ασπασία», ο οποίος σώζεται μόνο αποσπασματικά. Από το τμήμα που διατήρησε αργότερα ο Κικέρων, η Ασπασία παρουσιάζεται να συζητά με τον Ξενοφώντα και τη σύζυγό του.
Με διαδοχικές ερωτήσεις τούς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι, αν επιθυμούν τον καλύτερο δυνατό σύντροφο, πρέπει πρώτα να γίνουν καλύτεροι οι ίδιοι. Η μέθοδός της θυμίζει τη σωκρα
τική διαλεκτική και ενισχύει την εικόνα της ως παιδαγωγού, συμβούλου και έμπειρης συνομιλήτριας.
Ο κύκλος των διανοουμένων
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι το σπίτι της Ασπασίας προσέλκυε σημαντικούς Αθηναίους και ότι ακόμη και ο Σωκράτης την επισκεπτόταν μαζί με μαθητές του. Γι’ αυτό συχνά γίνεται λόγος για ένα είδος πνευματικού «σαλονιού», όπου συζητούνταν πολιτικά, φιλοσοφικά και ρητορικά ζητήματα.
Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή. Ο Πλούταρχος έγραψε πολλούς αιώνες μετά τα γεγονότα και χρησιμοποίησε πηγές διαφορετικής αξιοπιστίας. Είναι ασφαλέστερο να πούμε ότι η Ασπασία είχε τη φήμη μιας γυναίκας που συμμετείχε σε συζητήσεις υψηλού επιπέδου και όχι ότι διηύθυνε οργανωμένη φιλοσοφική σχολή με τη σημερινή έννοια.
Ο ρόλος της στα κοινά
Η Ασπασία δεν κατείχε δημόσιο αξίωμα και δεν είχε επίσημο πολιτικό ρόλο. Η συμμετοχή της στα κοινά ήταν έμμεση. Βασιζόταν στις προσωπικές της σχέσεις, στη διανοητική της παρουσία και στην εγγύτητά της με τον Περικλή.
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Περικλής την εκτιμούσε για την πολιτική της σοφία. Η πληροφορία αυτή δεν αποδεικνύει ότι η Ασπασία καθόριζε την πολιτική της Αθήνας. Δείχνει, όμως, ότι ήδη στην αρχαιότητα θεωρούνταν πρόσωπο με πολιτική αντίληψη και πιθανή επιρροή.
Οι κωμικοί ποιητές την παρουσίαζαν συχνά ως υπεύθυνη για αποφάσεις του Περικλή, ακόμη και για πολεμικές συγκρούσεις. Οι κατηγορίες αυτές δεν αποτελούν ουδέτερη ιστορική μαρτυρία. Η αρχαία κωμωδία χρησιμοποιούσε υπερβολές, σεξουαλικές προσβολές και προσωπικές επιθέσεις για να πλήξει δημόσια πρόσωπα.
Η εικόνα μιας ξένης γυναίκας που «κυβερνούσε» τον ισχυρότερο άνδρα της Αθήνας λειτουργούσε κυρίως ως πολιτική σάτιρα. Παρουσίαζε τον Περικλή ως αδύναμο και χειραγωγούμενο, ενώ συγχρόνως εξέφραζε την καχυποψία της κοινωνίας απέναντι σε μια γυναίκα με ισχυρή προσωπικότητα.
Οι κατηγορίες εναντίον της
Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο κωμικός ποιητής Έρμιππος κατηγόρησε την Ασπασία για ασέβεια και ο Περικλής την υπερασπίστηκε ενώπιον των δικαστών. Η ιστορικότητα αυτής της δίκης αμφισβητείται έντονα. Ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι η αφήγηση δημιουργήθηκε από κωμικά επεισόδια και αργότερα αντιμετωπίστηκε ως πραγματικό γεγονός.
Ανεξάρτητα από το αν η δίκη πραγματοποιήθηκε, η ιστορία δείχνει πόσο εύκολα μια γυναίκα που πλησίαζε την πολιτική και πνευματική εξουσία μπορούσε να μετατραπεί σε στόχο ηθικών και θρησκευτικών κατηγοριών.
Τα τελευταία χρόνια και η κληρονομιά της
Ο Περικλής πέθανε το 429 π.Χ. από τον λοιμό. Ο Πλούταρχος συνδέει αργότερα την Ασπασία με τον πολιτικό Λυσικλή, όμως οι σχετικές πληροφορίες είναι περιορισμένες και πιθανώς επηρεασμένες από την κωμωδία. Μετά το 428 π.Χ. τα ίχνη της χάνονται και η ημερομηνία του θανάτου της παραμένει άγνωστη.
Η ιστορική σημασία της βρίσκεται στο γεγονός ότι απέκτησε δημόσια φήμη μέσα σε μια κοινωνία που απέκλειε τις γυναίκες και τους μετοίκους από την επίσημη πολιτική ζωή. Δεν μπορούμε να τη χαρακτηρίσουμε με βεβαιότητα συγγραφέα των λόγων του Περικλή ούτε να αποδείξουμε ότι διαμόρφωνε τις κρατικές αποφάσεις. Μπορούμε, όμως, να αναγνωρίσουμε ότι οι αρχαίες πηγές τη θυμήθηκαν ως εξαιρετική συνομιλήτρια, γνώστρια της ρητορικής και πρόσωπο με πολιτική οξυδέρκεια.
Η Ασπασία δεν υπήρξε πολιτικός με τη θεσμική σημασία του όρου. Υπήρξε, όμως, μια γυναίκα που βρέθηκε κοντά στο κέντρο της αθηναϊκής εξουσίας και κατέκτησε χώρο στον κόσμο των ιδεών. Η διπλή εικόνα της —άλλοτε ως επικίνδυνης εταίρας και άλλοτε ως σοφής δασκάλας— αποκαλύπτει τόσο τη δύναμη της προσωπικότητάς της όσο και τη δυσκολία να ανασυνθέσουμε τη ζωή μιας γυναίκας μέσα από κείμενα γραμμένα σχεδόν αποκλειστικά από άνδρες.
by Joan Lio
