Το γυναικείο σώμα στην τέχνη

Στο μάθημα «Εισαγωγή στην Ιστορία της Τέχνης» στο Πανεπιστήμιο που φοιτώ, είδα και έμαθα τις τελευταίες τρεις εβδομάδες πράγματα που ποτέ άλλοτε δεν θα μπορούσα να δω και να κατανοήσω. Είδα εκκλησίες, ρομανικού και γοτθικού στυλ, πίνακες του Ελ Γκρέκο, δημιουργίες του Πικάσο, εικόνες θρησκευτικού περιεχομένου και γλυπτά. Είδα ανθρώπους ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους, ανθρώπους να περιεργάζονται τους εαυτούς τους σε καθρέπτες, ανθρώπους στην φύση, ανθρώπους να δημιουργούν, να έρχονται σε επαφή με το θείο. Είδα σώματα· καλυμμένα με χυτούς μπλέ—lapis lazuli μανδύες, καμπύλες και περιγράμματα, σώματα γυμνά.

Η τέχνη υπήρξε αναπόσπαστο κομμάτι των δυτικών κοινωνιών ήδη από την περίοδο του παρεξηγημένου Μεσαίωνα. Οι ιστορικές συνθήκες συνέβαλαν στο να αποτελέσει, την εποχή εκείνη, έργο θεάρεστο και θαυμαστό. Επομένως, όπως είναι λογικό και πέραν ορισμένων περιπτώσεων―εξαιρέσεων, η τέχνη διαμόρφωνε και εξέφραζε, κατά κόρον, την αισθητική και τον ορίζοντα προσδοκιών των ατόμων, δίνοντας χειροπιαστούς ορισμούς για την ομορφιά, την ασχήμια, την ηθική, κ.τλ.

Το σώμα, και δη το πολυπαθές ανά τους αιώνες και τις κοινωνικές μεταβάσεις και μόδες, γυναικείο σώμα, δεν θα μπορούσε να μείνει ανέγγιχτο σε αυτές τις προσεγγίσεις. Έτσι, στο περίφημο έργο του Μανέ,  «Το γεύμα στη χλόη» του 1863, το οποίο, αρχικά, απορρίφθηκε από την επίσημη έκθεση του Παρισιού, η γυμνή κοπέλα ανάμεσα στους δύο ενδεδυμένους άνδρες, προκάλεσε την αντίδραση του αυτοκράτορα, Ναπολέοντα Γ’, ο οποίος το χαρακτήρισε ανήθικο, επειδή μέχρι τότε οι γυμνές γυναικείες φιγούρες είχαν συνυφανθεί με θεϊκές μορφές. Και παρόλο που ο Ναπολέων Γ’ φάνηκε να σκανδαλίστηκε από το θέαμα για τους προαναφερθέντες λόγους, έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι γυναικεία ομορφιά εδώ σημαίνει· λαμπερή, λευκή επιδερμίδα, σώμα καμπύλο και βλέμμα στοχαστικό, πράο.

Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι η «Γέννηση της Αφροδίτης» του Μποττιτσέλλι. Ο πίνακας φιλοτεχνήθηκε γύρω στα 1485-1486. Ο καλλιτέχνης διαφοροποιείται από τον κλασικό ρεαλισμό και με ορισμένες λεπτομέρειες προσδίδει στο έργο του αιθέρια ομορφιά. Η «Αφροδίτη» του Σάντρο Μποττιτσέλλι αποτέλεσε έναν ισχυρό επαναπροσδιορισμό για το πώς πρέπει να δείχνει η γυναικεία ωραιότητα, μακριά ξανθά μαλλιά, αλαβάστρινη επιδερμίδα, λεπτά χείλη, ανυπόκριτη αθωότητα.

Από τότε έως σήμερα, έχουν αλλάξει πολλά. Η σύγχρονη τέχνη αποτελεί, μάλλον, ένα δριμύ κατηγορώ στα απλησίαστα γυναικεία πρότυπα ομορφιάς και την σεξουαλική αντικειμενοποίηση του γυναικείου σώματος, αντιπροτείνει φιγούρες εναλλακτικές κι εξωπραγματικές και έχει πάψει να ασχολείται, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, με το σώμα και το πώς αυτό δείχνει ρεαλιστικά, εξαιτίας και της μετατόπισης των ευρύτερων καλλιτεχνικών ενδιαφερόντων. Στις γκαλερί διαμορφώνεται μία διαφορετική αισθητική από αυτήν των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ενημερώσης, ενώ η αφύπνιση αρκετών δημιουργών έχει οδηγήσει στην κοινωνικοποίηση της τέχνης, με την έννοια ότι τα έργα αποκτούν πλέον ενεργό ρόλο στην κοινή γνώμη και διευρύνουν τον δημόσιο διάλογο, τουλάχιστον στους κύκλους των φιλότεχνων που τα λαμβάνουν υπόψιν. Με αυτόν τον τρόπο, ενώ η περίφημη «Αφροδίτη» υλοποιείται και εκτιμάται ακόμη, έχει πάψει αυτή (και οι όποιες σύγχρονές της —αν υπάρχουν) να επηρεάζουν δραστικά την κυρίαρχη εικόνα για την ομορφία.

Αντιθέτως, αποτελούν ισχυρή απόδειξη ότι το γυναικείο σώμα μπορεί (και πρέπει) να υπάρξει κι αλλιώς.