Η 22α Αυγούστου είναι αφιερωμένη στη μνήμη των ανθρώπων που έχουν υποστεί διώξεις, κακοποίηση ή άλλες μορφές βίας εξαιτίας της θρησκείας ή των προσωπικών τους πεποιθήσεων. Η ημέρα αυτή θεσπίστηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών με στόχο όχι μόνο να τιμήσει τα θύματα, αλλά και να αναδείξει τη σημασία της ελευθερίας της πίστης και της συνείδησης. Παράλληλα, αποτελεί αφορμή για μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση απέναντι στα εγκλήματα μίσους και για ενίσχυση της προστασίας και της υποστήριξης των θυμάτων και των οικογενειών τους.
Πίσω από τον μακρύ επίσημο τίτλο της Διεθνούς Ημέρας Μνήμης των Θυμάτων Πράξεων Βίας λόγω Θρησκείας ή Πίστης κρύβονται πρόσωπα. Άνθρωποι που πήγαν να προσευχηθούν και δεν επέστρεψαν. Οικογένειες που έχασαν το σπίτι τους. Κοινότητες που έμαθαν να ζουν με τον φόβο. Και μια ανθρωπότητα που, παρά την πρόοδό της, εξακολουθεί να δυσκολεύεται να αποδεχτεί το πιο απλό: ότι η συνείδηση του άλλου δεν μας ανήκει.
Η ημέρα πίσω από την παγκόσμια πληγή
Η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ καθιέρωσε την 22α Αυγούστου με το ψήφισμα 73/296, το οποίο εγκρίθηκε χωρίς ψηφοφορία στις 28 Μαΐου 2019. Στόχος δεν ήταν μόνο η απόδοση τιμής στους νεκρούς, αλλά και η αναγνώριση της ανάγκης για ουσιαστική υποστήριξη των επιζώντων και των οικογενειών τους.
Η απόφαση αυτή δεν εμφανίστηκε μέσα σε ένα ιστορικό κενό. Ήρθε σε μια περίοδο κατά την οποία επιθέσεις σε ναούς, τεμένη, συναγωγές και άλλους χώρους λατρείας αποκάλυπταν ότι το θρησκευτικό μίσος δεν αποτελεί κατάλοιπο ενός μακρινού παρελθόντος. Είναι μια σύγχρονη απειλή, που τροφοδοτείται από τον φανατισμό, την πολιτική εκμετάλλευση, την παραπληροφόρηση και την ατιμωρησία.
Το δικαίωμα να πιστεύεις — και να μην πιστεύεις
Η ελευθερία της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκείας κατοχυρώνεται στο άρθρο 18 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα. Περιλαμβάνει την ελευθερία κάθε ανθρώπου να επιλέγει ή να υιοθετεί μια θρησκεία ή πεποίθηση και να την εκδηλώνει μόνος ή μαζί με άλλους, δημόσια ή ιδιωτικά.
Αυτό σημαίνει πως η προστασία δεν αφορά μόνο τις μεγάλες και αναγνωρισμένες θρησκείες. Αφορά τις μειονότητες, τις μικρές κοινότητες, τους αγνωστικιστές, τους άθεους, αλλά και κάθε άνθρωπο που αρνείται να χωρέσει σε μια ταυτότητα την οποία άλλοι επέλεξαν για εκείνον. Η πίστη είναι δικαίωμα· ποτέ υποχρέωση και ποτέ άδεια επιβολής.
Όταν η προσευχή διακόπτεται από τη βία
Το 2014, η επίθεση του αυτοαποκαλούμενου Ισλαμικού Κράτους στην περιοχή Σιντζάρ του Ιράκ οδήγησε σε μαζικές δολοφονίες, απαγωγές, σεξουαλική υποδούλωση και εκτοπισμό της κοινότητας των Γιαζίντι. Η ανεξάρτητη Επιτροπή Έρευνας του ΟΗΕ κατέληξε ότι οι πράξεις του ISIS εναντίον των Γιαζίντι συνιστούσαν γενοκτονία.
Στις 15 Μαρτίου 2019, 51 μουσουλμάνοι δολοφονήθηκαν μέσα σε δύο τεμένη στο Κράιστσερτς της Νέας Ζηλανδίας. Λίγους μήνες νωρίτερα, 11 Εβραίοι πιστοί είχαν χάσει τη ζωή τους στη συναγωγή Tree of Life στο Πίτσμπουργκ. Και την Κυριακή του Πάσχα του 2019, συντονισμένες βομβιστικές επιθέσεις σε εκκλησίες και ξενοδοχεία στη Σρι Λάνκα αφαίρεσαν τη ζωή εκατοντάδων ανθρώπων.
Διαφορετικές χώρες, διαφορετικές θρησκείες, το ίδιο σκοτάδι. Ο άνθρωπος μετατρέπεται σε στόχο όχι γι’ αυτό που έκανε, αλλά γι’ αυτό που είναι ή πιστεύει. Και όταν μια κοινωνία αποδέχεται αυτή τη λογική για μία ομάδα, σύντομα καμία ομάδα δεν είναι πραγματικά ασφαλής.
Το μίσος πριν από την επίθεση
Η βία δεν ξεκινά πάντοτε με ένα όπλο. Συχνά αρχίζει με μια λέξη που επαναλαμβάνεται, με ένα στερεότυπο που γίνεται «αστείο», με μια ολόκληρη κοινότητα που παρουσιάζεται ως απειλή. Σήμερα, οι διαδικτυακές πλατφόρμες μπορούν να μεταφέρουν τη ρητορική μίσους με τεράστια ταχύτητα, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι ο φανατισμός είναι φυσιολογικός ή ακόμη και αποδεκτός.
Ο ΟΗΕ έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει ότι το ανεξέλεγκτο μίσος, τόσο στο διαδίκτυο όσο και έξω από αυτό, μπορεί να προετοιμάσει το έδαφος για πράξεις βίας.
Προστασία και Δικαιοσύνη
Γι’ αυτό η αντιμετώπιση της θρησκευτικής βίας δεν εξαντλείται στη φύλαξη των χώρων λατρείας. Χρειάζεται εκπαίδευση, υπεύθυνος δημόσιος λόγος, έγκαιρη καταγραφή των εγκλημάτων μίσους, προστασία των μειονοτήτων και δικαιοσύνη χωρίς εκπτώσεις.
Κυρίως, χρειάζεται να ακούμε τους επιζώντες — όχι μόνο στις επετείους, αλλά και όταν ζητούν αποκατάσταση, ασφάλεια, ψυχολογική υποστήριξη και επιστροφή στις πατρίδες τους. Η μνήμη χωρίς δικαιοσύνη κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα ακόμη τελετουργικό που ολοκληρώνεται και ξεχνιέται.
Η μνήμη ως πράξη ευθύνης
Τι σημαίνει, τελικά, «θυμάμαι»; Δεν σημαίνει απλώς ότι γνωρίζω ένα γεγονός ή ότι δημοσιεύω μια συμβολική εικόνα για μία ημέρα. Σημαίνει ότι αρνούμαι να συνηθίσω το μίσος. Ότι αντιδρώ όταν ένας άνθρωπος εξευτελίζεται για το όνομα, το ένδυμα, την προσευχή ή τη σιωπή του. Ότι δεν μετρώ ποιος πόνεσε περισσότερο, αλλά αναγνωρίζω πως κάθε αθώα ζωή έχει την ίδια αξία.
Η 22α Αυγούστου δεν ζητά από τις θρησκείες να γίνουν ίδιες ούτε από τους ανθρώπους να συμφωνήσουν σε όλα. Ζητά κάτι βαθύτερο: να μπορούν να διαφωνούν χωρίς να φοβούνται, να προσεύχονται χωρίς να κινδυνεύουν και να ζουν χωρίς να απολογούνται για τη συνείδησή τους.
Ίσως τότε η μνήμη να πάψει να είναι μόνο ένα βλέμμα προς τους νεκρούς. Ίσως γίνει μια υπόσχεση προς τους ζωντανούς: ότι κανένας άνθρωπος δεν θα πρέπει να πληρώνει με το αίμα του το δικαίωμα να πιστεύει διαφορετικά.
by Joan Lio
